Kök hücre nedir?

Çoğalma yeteneği olan, uygun büyüme ortamına yerleşebilen (repopulation), çok sayıda farklılaşmış devamı niteliğindeki türler üretebilen (diferentiation), kendini yenileyebilen veya kendi popülasyonunun devamlılığını sağlayabilen (self-renewal), zedelenmeyi izleyerek işlevsel dokuyu rejenere edebilen hücrelerdir. Günümüzde her dokunun bir kök hücresi olduğu bilinmektedir. Kan kök hücreleri kemik iliğimizde bulunur.

Kan Kanseri nedir?

Kemik iliği içinde bulunan dokular kanın şekilli elemanlarını oluştururlar. Sağlıklı bir kök hücreden kanın oksijen ihtiyacını karşılayan kırmızı kan hücreleri, hastalıklara karşı savaşan beyaz kan hücreleri ve kanın pıhtılaşmasını sağlayan kan pulcukları meydana gelir. Bazen kök hücreler normal işlevlerinden sapma gösterebilirler. Bu durum kemik iliği yetmezliği, kan kanseri veya lenf kanseri gibi hastalıklara neden olabilir.

Kök Hücre nakli nedir?

Kök hücre nakli, hastanın kan ve bağışıklık sistemini ve varsa kötü huylu hücrelerini (malign) kemoterapi ve/veya radyoterapi ile ortadan kaldırıp; kendisinden, gönüllü vericisinden veya diğer bir kaynaktan ( kordon kanı vb) elde edilen kök hücrelerle kan ve bağışıklık sisteminin yeniden yapılandırılması işlemidir.

Kök hücre nakli niçin gereklidir?

Bu tedaviden yarar görebilecek kötü huylu (malign) hastalıklar, bağışıklık sistemi yetersizliği ve metobolik hastalıkların tedavisi için gereklidir.

Hangi Hastalıkların Tedavisinde Kök Hücre Nakli Yapılır?

  •   Neoplastik hastalıklar
  •   Hematolojik malin hastalıklalar
  •   Lenfomalar (hodgkin and non-Hodgkin)
  •   Lösemiler (akut ve kronik)
  •   Multiple myeloma
  •   Miyelo Displastik Sendrom (MDS)
  •   Solid tümörler (testis tümörü, sarkom vb)
  •   Non-neoplastik hastalıklar
  •   Hemoglobinopatiler ( orak hücre, talasemi vb)
  •   Aplastik anemi
  •   Otoimmun hastalıklar
  •   İmmun yetmezlik
  •   Yeni doğanın metabolik hastalıkları

 Nakil İçin Kök Hücreleri Nereden Buluyoruz?

Kök Hücreler kemik iliği, periferik kan ve göbek kordonundan elde edilebilir.

Kaç Tip kök hücre nakli vardır?

  •   Otolog Nakil; Kök hücre destekli yüksek doz tedavidir. Hastanın kendisinden toplanarak saklanan kök hücrelerin hastalık kontrolü için verilen yüksek doz kemoterapi sonrası kan ve bağışıklık sisteminin yeniden yapılandırılması amacıyla hastaya geri verilmesi işlemidir.
  •   Allogeneik Nakil; Hastanın uygun gönüllü vericisinden toplanan kök hücrelerle yapılan nakildir. Nakilde vericiyle doku gurubu uyumu dikkate alınır.
  •   Haploidentik Nakil; Hastanın doku grubu kısmi uyumlu (en az 2 antijen uyumsuz) gönüllü vericisinden toplanan kök hücrelerle yapılan nakildir.
  •   Singeneik(ikiz kardeş) Nakil; Hastanın tek yumurta ikizinden kardeşinden yapılan nakildir.

 

Hastanın hangi tip kök hücre naklinin yapılacağı nasıl belirlenir?

Nakil tipini hastalık türü,  hastalığın dönemi, kök hücrenin elde edilebilirliği, yaş, hastanın performans durumu ve hastanın klinik durumu belirler.

Kök hücre nakli bir ameliyat mıdır?

Kök hücre nakli ameliyat ve anestezi gerektirmeyen uygulanması kolay bir işlemdir.

Hasta ve dönerler süreç hakkında nasıl bilgilendiriliyor?

Merkezimizde hasta ve donör için özel bilgilendirme toplantısı düzenlenir. Bilgilendirme toplantısında Klinik Direktörler tarafından sözel olarak bilgilendirme yapılır. Aynı zamanda bu toplantıda verilerin bilgilerin daha iyi anlaşılabilmesi için özel hazırlanmış olan animasyon programı izletilir. Bilgilendirme işlemi sonrasında hastalara / donörlere yeterince soru sorma fırsatı verilir.

 Pediatrik donörler için bilgilendirme sırasında yaşa özgü düzenlemeler yapılır.

Nakil işleminin başarısını etkileyen faktörler nelerdir?

Nakil işleminin başarısını etkileyen faktörler aşağıda belirtilmiştir.

  • Hastalık ilişkili faktörler ( Hastalığın evresi)
  • Hasta ilişkili faktörler (Yaş, risk faktörleri vb)
  • Donor ilişkili faktörler (Doku uyumu (HLA), Cinsiyet, CMV Pozitif vb.)
  • İşlem İlişkili faktörler ( Hazırlama rejimi , GVHD önleyici tedavi , Kök hücre kaynağı ve içerik vb)
  • İşlem sonrası faktörler ( Verici hücrelerinin alıcı dokusuna karşı gösterdiği reaksiyon (GVHD)

Nakil ilişkili yan etkiler nelerdir?

İlaç ilişkili yan etkiler; Ağızda yara, ishal ve saç dökülmesi gibi yan etkiler olup kemoterapi sonrası görülen yan etkilere benzer. Bunun yanı sıra ateşli fırsatçı mikrobik hastalıklarda karşılanabilen yan ekiler arasındadır. Tedavi sonrasında cinsel işlevlerde bir bozukluk görülmemesine rağmen kalıcı kısırlık olasılığı da vardır.

Graft Versus Host Hastalığı (GVHD); Her türlü önleyici tedbire rağmen tedavi ilişkili en önemli yan etkilerden birisi Graft Versus Host Hastalığıdır (GvHD). Allojenik nakillerde vericinin savaşçı hücrelerinin hastanın hücrelerini yabancı olarak algılaması ile gerçekleşen bir durumdur. Bu yan etki belirli organların işlevlerinde bozulmalara yol açabilir.

Nakil ilişkili yan etkiler hangi faktörlere bağlıdır?

Kişinin özelliklerine, hastalık tipine ve hazırlama rejimine bağlı olarak değişebilmektedir.

  Kök hücre toplama işlemi nasıl yapılır?

Tedavinin gerçekleştirilebilmesi için hasta/donörden yeterli sayıda kök hücrenin toplanması gereklidir. Kök hücre toplama işlemi aferez cihazı aracılığıyla gerçekleştirilir. İşlem sırasında cerrahi müdahale ve genel anestezi gerekmemektedir. Ancak toplama işlemi için yeterli kan akımını sağlamak amacıyla hasta/donörün damar yapısına bağlı olarak lokal anestezi altında uygun bir damara kateter yerleştirilmesi gerekebilir. Kök hücre toplama işlemi yaklaşık 4 saat sürmektedir. Kan bağışına benzer şekilde,  oturarak veya yatarak gerçekleştirilmektedir.

Daha detaylı bilgi için “Kök Hücre Toplama İşlemi Hasta Bilgilendirme” kitapçığına ulaşmak için tıklayınız

Toplanan ürünün kalite ve sayısı nasıl değerlendiriliyor?

Nakil öncesi yüksek teknoloji ( akım sitometri, hücre kültürü, immunohistokimyasal boyama vb) ile üründeki hücre sayısı, hücre tiplerinin dağılımı ve canlılığı belirlenir. Nakil sonrasında da yerleşme (engrafment) zamanı analiz edilir.

Toplanan ürünün güvenliği nasıl sağlanıyor?

Merkezimizde ürün güvenliği Avrupa Birliği Direktifleri, Kanun, Yönetmelikler ve uluslararası FACT-JACIE kalite standartlarına uygun olarak sağlanmaktadır.

Kök hücreler nasıl saklanır?

Kök hücreler tedavi amacıyla kısa sürede kullanılmayacak ise canlılığı koruyucu özel maddeler kullanılarak dondurulur. Merkezimizde mekanik dondurucularda (-80°C) 3 yıla kadar, sıvı azot tankında (-196 °C)  5 yıla kadar  saklanmaktadır.

Kök Hücre İnfüzyonu nasıl yapılır?

Kök hücreler kan nakline benzer bir yöntemle damar yoluyla hastaya verilir. Bu hücreler kemik iliğine yerleşerek normal kan hücrelerinin oluşmasını sağlarlar. Kök hücrelerle birlikte verilen savaşçı hücreler ise hastalıklı hücreleri tanıyarak onlarla savaşıp yok edilmelerine olanak sağlar.

Nakil sırasında kan ürünü desteğine ihtiyaç var mı?

Nakil sırasında kemik iliğinin baskılandığı kısa bir dönem için kırmızı kan, daha çok da trombosit denilen beyaz kan desteğine ihtiyaç vardır. Kısa sürede hazırlanması gerektiğinden bu konuda hasta yakınlarının desteğine gerek olabilir.

Kök hücreler hastaya nakledildikten sonra iyileşme ne kadar sürede olur? 

Kan dolaşımına giren  kök hücreler beyaz kan hücreleri, kırmızı kan hücreleri ve trombositleri üretmeye başlayacakları kemik iliğine yerleşir. Bu hücrelerin kan üretmesi genellikle nakilden sonra 2 ila 4 hafta içerisinde meydana gelir. Hekimler bunu kan sayımlarıyla sık sık kontrol ederek izler. Bağışıklık sisteminin tam olarak yeniden yapılanması otolog nakil alıcıları için 6 ay ve allojeneik nakil alıcıları için 1- 2 yıl kadar sürebilir.

Daha detaylı bilgi için “Nakil Sonrası Yapılması Gerekenler” kitapçığına ulaşmak için tıklayınız

Donör (verici) için işlemin riski nelerdir?

Kök hücre toplama işlemi kan bağışına benzeyen güvenli bir işlemdir. Kandan kök hücre toplama işlemi 1988 yılından beri uygulanmaktadır. Dünya Donör Bankası ( WDNR) tarafından vericiler ile ilgili bilgiler kaydedilerek güvenlik ile ilgili analizler yapılarak uluslarararsı platformda paylaşılmaktadır. Güncel olarak işlem ile kesin ilişkili geç dönem etkiler konusunda ciddi yan etki belirlenmemiştir.

Donör / hasta  /  güvenliği için neler yapılmaktadır?

Merkezimizde ürün güvenliği Avrupa Birliği Direktifleri, Kanun, Yönetmelikler ve uluslararası FACT-JACIE kalite standartlarına uygun davranılmakta hasta/ donörlerin de nakil öncesi ve sonrasında düzenli kontrolleri yapılmaktadır.

Uygun bir kardeş donorüm yoksa ne yapmalıyım?

Ailenizde uygun bir donör yoksa, akraba dışı uygun donör bulabilmek için doktorunuz ulusal kemik iliği donör programına ( TURKÖK, TRAN, TRİS ) başvurarak yurtiçi ve yurtdışı akraba dışı donör tarama işlemlerini başlatacaktır. 

Kliniğinizde kök hücre tedavileri ne kadar süreden beri yapılmaktadır? 

Kliniğimizde kök hücre tedavileri 2004 yılında başlamıştır. Yılda yaklaşık 100 nakil ( otolog, allojenik, akraba dışı ve doku grubu uyumsuz ) işlemi yapılmaktadır.

Kemik iliği naklinin başarı oranı nedir?
Merkezimizin başarısı uluslararası kayıt sitem (EBMT , CIBMTR) sonuçları ve literatür ile uyumludur. Nakil başarı hasta riski, hastalık riski ve işlem riski vb. birçok faktöre bağlıdır. Bu nedenle başarı olasılığı bireysel olarak değerlendirilir ve hastaya yetkin hekim tarafından beklenen sonuçla ilgili bilgilendirme yapılır.

Nakil sonrası hastalık tekrarlayabilir mi?

Nakil sonrasında, hastanın ve hastalığın bireysel özelliklerine göre değişebilen,  ilk iki yıl içinde giderek azalan oranlarda, hastalığın tekrarlama riski vardır. Bu durumda ikinci kemik iliği nakli ve/veya ilave standart tedavilerin uygulanması gerekebilir.

Ne zaman taburcu olunur?

 Hastaya verilen kök hücrelerin kemik iliğine yerleşerek (engraftmen) yeniden kan ve bağışıklık sistemini yapılandırması yaklaşık 15-20 gün zaman almaktadır. Bu dönemde hastalar bağışıklık sistemleri baskılanmış olduğu için bir çok fırsatçı enfeksiyon riski altındadır. Kök hücrelerin yerleşmesinden sonra yeterli süre (7-10 gün) izlenerek tedavisi düzenlenen hasta olağan dışı durumlar dışında taburcu edilerek transplant polikliniğinde ayaktan yakın izlenmeye alınır.

Taburcu olduktan sonra nelere dikkat edilmelidir?
Taburcu olunduktan sonra ilk altı ay -bir yıl süresince artmış enfeksiyon riski yönünden bazı özel önlemler alınması gereklidir.

Dikkat edilmesi gereken konularla ilgili “Kemik iliği nakli sonrası hasta bilgilendirme rehberi” kılavuzuna ulaşmak için buraya tıklayınız…


Cinsel yaşamı nasıl etkiler?

Nakil sonrası kişiler duygusal ve fiziksel değişiklikler yaşayabilir. Bu değişikliklerin bir çoğu geçicidir ve sonraki 3-6 ay içine düzelmesi beklenir. Doktorunuz izin verinceye kadar etkin bir doğum kontrol metodu kullanılması çok önemlidir.

Cinsel aktivite büyük ölçüde hastanın kendini nasıl hissetiğine bağlıdır. Öpüşme ve cinsel birleşme trombosit sayısı 50 bin ve nötrofil sayısı en az 500 oluncaya kadar önerilmez.
Ereksiyon zorluğu ve vajinal kuruluk sık yaşanan bir problemdir. Bu durumda Kadın Doğum Uzmanı veya Üroloji Uzmanından yardım alınmalıdır. İyileşme süresince ilişkide kayganlaştırıcı kondom kullanımı önerilebilir.
Genital bölgede enfeksiyon oluşturubilecek cilt lezyonu, çatlak , döküntü, akıntı olduğunda hekiminize bilgi vermelisiniz. Partnerinizde enfeksiyon var ise cinsel ilişkiden kesinlikle kaçınılmalıdır.
Daha detaylı Tedavi ve hastalık cinsellik ve doğurganlığı nasıl etkiler?
Başlıklı el kitapçığına ulaşmak için buraya tıklayın…

Nakil sürecinde sigara ve alkol tüketebilir miyim?

Nakil sonrası akciğer hasar riski yüksektir. Bu nedenle; nakil öncesi, nakil süresince veya sonrasında sigara içilmemelidir. Yakın çevrenizde sigara içilmemelidir ve sigara içilen ortamdan uzak durulmalıdır.

Nakil sonrası alkol alımı da sakıncalıdır ve en az 6 ay alkol alınmamalıdır. Fakat 6 ay sonunda ilaç almaya devam etmeniz gerekiyorsa ilaç kullandığınız sürece alkol alımı sakıncalıdır. 

Kök Hücre Nakli İle İlgili bilinmesi gerekenler temel bilgiler nelerdir?

Kök hücreler çoğalma yeteneği olan, kendisini yenileyebilen ve farklı dokulara kaynaklık edebilen hücrelerdir.

Kök hücre nakli birçok ölümcül hastalık için önemli bir tedavi seçeneğidir.

Kök hücre nakli ameliyat ve anestezi gerektirmeyen uygulanması kolay bir işlemdir.

Kök hücre vermek kan bağışına benzer güvenli bir işlemdir. 

Verici adayı olabilmek için 2 adet tüpe 5 ml kan vermek yeterlidir.

Toplanan kök hücreler 5-15 yıl güvenle saklanabilmektedir.

Donör olmak birçok ölümcül hastaya yaşam umudu olmaktadır.

 

Kök Hücre Naklinde Kalite Yönetiminin Önemi Nedir?

 

Başkent Üniversitesi Adana Kemik İliği Nakil Merkezi FACT-JACIE düzenlemelerini tamamlayarak Türkiye de uluslararası kalite akreditasyonu alan ve yenileyen ilk merkezdir.

Kök hücre ilişkili tedavide yüksek kalite standartlarının oluşturulması temel bir gereklilik ve vicdanı sorumluluktur.

Uluslar arası standartlara uyum çalışmaları hasta bakım hizmetlerinin iyileştirilmesini sağlar.

Uluslar arası kalite yönetim sistemi gelişebilecek olumsuz olay ihtimalini azaltır.

Sonuçların takip edilmesini denetimleri ve bilgi paylaşımını kolaylaştırır.

Aynı zamanda gelişebilecek olumsuz olaylara karşı önceden tedbir olanağını sağlar.

 

Nasıl Gönüllü Donör Olabilirim?

Detaylı bilgi için aşağıdaki linke tıklayınız.

http://www.kanver.org/sayfa/kan-hizmetleri/kok-hucre-bagisi/53